Το σκίτσο του μπάρμπα Γιάννη, του σιδερά, φωτογραφία: Βασίλης Νίνος, Δημήτρης Αντωνέλλος
Λίγα μέτρα μετά το σπίτι του νονού μου, στις Πλάκες της Μήλου, ήταν το σιδεράδικο του Μαστρογιώργη, πατέρα του ηγούμενου της Μονής Παναχράντου και οικογενειακού φίλου μας. Για την ακρίβεια με την τοπική ορολογία ήταν το γύφτικο του Μαστρογιώργη του Φλάρη. Αυτό ήταν το παρατσούκλι του Γιώργου Φραγκουλάκη. Άξιος άνθρωπος, όπως και όλοι της γενιάς του. Στον συγκεκριμένο χώρο σήμερα στεγάζεται το Πολεμικό Μουσείο του νησιού.
Μου έκανε τη χάρη να με αφήνει να παρακολουθώ τη μάχη που έδινε με τη φωτιά και τα σίδερα που στα στιβαρά χέρια του έμοιαζαν, στα παιδικά μάτια, πούπουλα. Μεγαλώνοντας κατάλαβα ουσιαστικά τι δημιουργούσε, με πόσο κόπο και τέχνη συγχρόνως. Στους περιπάτους στην Άνδρο βλέπω πολλά ανάλογα κομψοτεχνήματα που διατηρούνται για πολλές δεκαετίες κοσμώντας πανέμορφα αρχιτεκτονήματα.
Οι πόρτες δεν είναι απλώς όρια εισόδου και εξόδου. Είναι αφηγήσεις συμπυκνωμένες σε ξύλο και μέταλλο. Είναι το πριν και το μετά μιας ζωής, ο δισταγμός του χεριού που απλώνεται και η απόφαση που βαραίνει το χερούλι. Όπως στο τραγούδι Άνοιξε πόρτα, το άνοιγμα δεν είναι μηχανική πράξη, είναι πράξη ψυχής. Όπως στο χιλιοτραγουδισμένο Δυο πόρτες έχει η ζωή, είναι η δήλωση ότι οι επιλογές μας είναι αυτές που μας καθορίζουν. Οι παλιοί μάστορες το ήξεραν. Γι’ αυτό και δούλευαν αργά, με υπομονή, αφήνοντας τον χρόνο να γίνει σύμμαχος και όχι εχθρός.
Τότε που δεν υπήρχαν κουδούνια, μιλούσαν τα χεράκια. Εκείνα τα σιδερένια κομψοτεχνήματα, άλλοτε σε σχήμα ροδιού, άλλοτε σε μορφή δελφινιού ή σταυρού, είχαν φωνή. Χτυπούσαν διαφορετικά σε κάθε σπίτι, σαν να συστήνονταν. Ήταν μια σιωπηλή συμφωνία ανάμεσα στον επισκέπτη και τον οικοδεσπότη. Οι ιδιοκτήτες τα συντηρούσαν ευλαβικά, γιατί ήξεραν πως κρατούν μνήμες.
Στην Άνδρο, πολλές πόρτες στέκουν ακόμη αγέρωχες. Κάθε στρώση μπογιάς μαρτυρά ένα πέρασμα γενιάς. Κάθε σκουριασμένος μεντεσές θυμίζει πως η αντοχή δεν είναι απουσία φθοράς αλλά συμφιλίωση μαζί της. Σαν τις Θερμοπύλες του Καβάφη όχι ως πύλη αλλά ως στάση, οι πόρτες φυλάνε σημαντικές αξίες. Την αξιοπρέπεια, τη φιλοξενία, το μέτρο.
Δεν είναι τυχαίο που η τέχνη αγάπησε τις πόρτες. Ακόμη και στον Van Gogh, μια απλή πόρτα γίνεται σύνορο ανάμεσα στην αγωνία και την ελπίδα. Γιατί η πόρτα, όταν είναι κλειστή, δεν αποκλείει μόνο αλλά και προστατεύει.
Οι μάστορες ήξεραν να ακούν τα υλικά. Το σίδερο ήθελε φωτιά, αλλά και χάδι. Το ξύλο ήθελε μέτρο, να μη σπάσει η φλέβα του. Αυτή η γνώση δεν γραφόταν σε εγχειρίδια. Περνούσε από βλέμμα σε βλέμμα, από χέρι σε χέρι. Κι οι ιδιοκτήτες, συνεπιβάτες σ’ αυτή τη διαδρομή, έβαζαν το δικό τους λιθαράκι, λάδωναν, έβαφαν, διόρθωναν. Συντηρούσαν για να συνεχίσουν.
Στη ζωή μας, πόρτες που δεν ανοίξαμε ποτέ, μάς βαραίνουν το ίδιο με εκείνες που περάσαμε και δεν βρήκαν έδαφος οι προσδοκίες μας. Όμως οι παλιές πόρτες, μάς διδάσκουν και κάτι ακόμη, πως το άνοιγμα χρειάζεται τελετουργία. Ένα βήμα πίσω, μια ανάσα, ένα χτύπημα στο χεράκι. Σεβασμός.
Σήμερα, με τα αυτόματα κουδούνια και τις κάμερες, ξεχάσαμε την αφή. Ξεχάσαμε τον ήχο του μετάλλου στο ξύλο, τη μικρή αναμονή. Μα όσες πόρτες σώζονται ακόμη μας κοιτούν σαν δάσκαλοι υπομονής. Μας θυμίζουν ότι το σπίτι δεν αρχίζει από το σαλόνι αλλά από το κατώφλι. Κι ότι η τέχνη δεν είναι πολυτέλεια, είναι καθημερινότητα φτιαγμένη σωστά.
Αν κάτι αξίζει να υμνήσουμε, είναι αυτή η συμμαχία μαστόρων και ιδιοκτητών. Χωρίς τον έναν, το έργο μένει ανολοκλήρωτο. Χωρίς τον άλλον, ξεχνιέται. Οι πόρτες που άντεξαν δεκαετίες δεν το έκαναν από τύχη. Το έκαναν γιατί κάποιος τις έφτιαξε με ψυχή και κάποιος τις αγάπησε αρκετά για να τις κρατήσει ζωντανές. Και κάθε φορά που περνάμε από μπροστά τους, ας χτυπήσουμε, έστω νοερά, το χεράκι. Για να θυμηθούμε τις σφυρηλατημένες αξίες της ζωής.
Γιάννης Βαθυάς
