Η νησι­ω­τι­κότητα, τα όρια του­ρι­στι­κής μεγέθυν­σης και το μοντέλο ανάπτυ­ξης. Του Γιάννη Σπιλάνη

Η του­ρι­στική μεγέθυνση που έφερε απα­σχόληση και εισο­δήματα στους κατοίκους των νησιών για αρκε­τές δεκα­ε­τίες έχει δώσει τη σκυ­τάλη σε ένα επι­θε­τικό real estate και σε μεγάλης κλίμα­κας επεν­δύσεις που αλλοι­ώ­νουν ριζικά την ταυ­τότητα των τόπων, τα ελκυ­στικά τοπία, τις κοι­νω­νι­κές δομές και λει­τουρ­γίες, αλλάζουν τη ροή των εισο­δη­μάτων και εξα­ντλούν τους έτσι κι αλλιώς περιο­ρι­σμένους πόρους τους, με κυριότε­ρους το νερό και τον χώρο. Ταυ­τόχρονα η πίεση για περισ­σότερα και μεγα­λύτερα κρου­α­ζιε­ρόπλοια σε όλο και περισ­σότερα νησιά απλώς θα συμ­βάλει στην αύξηση του συνω­στι­σμού, του θορύβου και άλλων φαι­νο­μένων υπερ­του­ρι­σμού που υπο­βα­θμίζουν την ποιότητα ζωής των κατοίκων και της εμπει­ρίας των του­ρι­στών.

Η ακραία επο­χι­κότητα, σε συν­δυ­α­σμό με την ακραία μονο­καλ­λιέρ­γεια, οδη­γεί τους κατοίκους από την καλο­και­ρινή υπε­ρένταση και την υπε­ρερ­γα­σία στη χει­με­ρία νάρκη. Παράλ­ληλα η ανυ­παρ­ξία εναλ­λα­κτι­κών δυνα­το­τήτων απα­σχόλη­σης, οι ελλείψεις σε κρίσι­μες υπο­δο­μές και υπη­ρε­σίες για υγεία, εκπαίδευση, κατάρ­τιση, περιο­ρι­σμένες δυνα­τότη­τες άθλη­σης και ανα­ψυ­χής και άλλες ελλείψεις καθη­με­ρι­νότη­τας αλλά και η ακρίβεια δεν συμ­βάλ­λουν σε μια ομαλή οικο­νο­μική και κοι­νω­νική ζωή και στην προ­σέλ­κυση ενός ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού με προ­σόντα και προσ­δο­κίες για μια ποιότητα ζωής δια­φο­ρε­τική από αυτή των αστι­κών κέντρων. Ταυ­τόχρονα η έλλειψη εξει­δι­κευ­μένης στα νησιά αγρο­τι­κής πολι­τι­κής οδη­γεί στην επι­τάχυνση της εγκα­τάλει­ψης της υπαίθρου, με ό,τι αυτό σημαίνει για την ενίσχυση των περι­βαλ­λο­ντι­κών κιν­δύνων που φέρ­νει η κλι­μα­τική αλλαγή.

Η συνέχιση του ίδιου μοντέλου επέκτα­σης της προ­σφο­ράς σε κλίνες κάθε μορ­φής που προ­ω­θεί ο κυβερ­νη­τι­κός σχε­δια­σμός μέσα από εθνικά χωρο­τα­ξικά και τοπικά πολε­ο­δο­μικά σχέδια μη θεω­ρώ­ντας την εκτός οικι­σμού γη ως κοινό πολι­τι­στικό και φυσικό αγαθό, που πρέπει να μετα­βι­βα­στεί στις επόμε­νες γενιές (βιώ­σιμη ανάπτυξη) για να ενι­σχυ­θεί η ανθε­κτι­κότητα των νησιών αλλά ως ιδι­ω­τικό αγαθό ανα­λώ­σιμο στον βωμό του πρόσκαι­ρου κέρ­δους, είναι αδιέξοδη.

Είναι αυτό το σενάριο ανα­πόφευ­κτο; Υπάρ­χει εναλ­λα­κτική βιώ­σιμη λύση και ποια είναι αυτή; Με βάση τους παγκόσμιους στόχους βιώ­σι­μης ανάπτυ­ξης, απο­τε­λεί μονόδρομο η αλλαγή του παρα­γω­γι­κού και κατα­να­λω­τι­κού προ­τύπου με στόχο: Την αύξηση της οικο­νο­μι­κής απόδο­σης και την καλύτερη διάχυση στο σύνολο της τοπι­κής οικο­νο­μίας μέσα από την αξιο­ποίηση του τοπι­κού φυσι­κού, πολι­τι­στι­κού και παρα­γω­γι­κού κεφα­λαίου για παρα­γωγή ποιο­τι­κών αγα­θών και υπη­ρε­σιών υψη­λής προ­στι­θέμε­νης αξίας με απα­σχόληση εκπαι­δευ­μένου ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού. Τη μείωση του απο­τυ­πώ­μα­τός του ειδικά σε ό,τι αφορά την κατα­νάλωση γης και τοπίου, νερού και ενέρ­γειας.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;

Την αντι­κα­τάσταση του μοντέλου του «fast» από τον «slow tourism». Να υπο­γραμ­μι­στεί ότι τα 20 τελευ­ταία χρόνια κατα­γράφε­ται μείωση της μέσης διάρ­κειας παρα­μο­νής των επι­σκε­πτών από 10,6 σε 6,3 ημέρες, με απο­τέλε­σμα να χρειάζο­νται σχε­δόν διπλάσιες αφίξεις για να έχουμε τον ίδιο αρι­θμό δια­νυ­κτε­ρεύσεων με ό,τι αυτό συνε­πάγε­ται. Ο γρήγο­ρος του­ρι­σμός, όπου η selfie έχει στα­διακά αντι­κα­τα­στήσει τη γνω­ρι­μία με τον τόπο και τους ανθρώ­πους του, πρέπει να δώσει ξανά τη θέση του στον «αργό του­ρι­σμό» λαμ­βάνο­ντας μέτρα που θα «επι­δο­τούν» τη μακρά διάρ­κεια παρα­μο­νής και δεν θα «τιμω­ρούν» τους λιγότερο εύπο­ρους. Για παράδειγμα τα τέλη παρα­μο­νής πρέπει να είναι αντι­στρόφως ανάλογα του αρι­θμού των ημε­ρών παρα­μο­νής. Το ίδιο και οι τιμές των αερο­πο­ρι­κών εισι­τη­ρίων. Η δια­μονή σε κατα­λύματα πολυ­τε­λείας θα πρέπει να έχει σημα­ντικά υψη­λότερα τέλη, εκτός αν έχουν πάρει μέτρα για μικρό απο­τύπωμα. Τα τέλη εισόδου σε μια πόλη όπως η Βενε­τία απο­δείχτη­καν μη απο­τρε­πτικά και χρειάζε­ται να αντι­κα­τα­στα­θούν από κλει­στό αρι­θμό επι­τρε­πόμε­νων επι­σκέψεων, όπως οι θέσεις σε ένα θέα­τρο. Το πρόβλημα είναι ότι δεν χωράνε άλλοι, όχι ότι χωράνε όσοι μπο­ρούν να πλη­ρώ­σουν.

Ταυ­τότητα, ποιότητα και slow tourism είναι η βιώ­σιμη επι­λογή.

*Ο Γιάννης Σπιλάνης είναι ομότιμος καθηγητής του τμήματος Περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.