του Γιώργου Καλλιβρούση
Η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί αναμφίβολα έναν από τους σημαντικότερους στόχους της εποχής μας. Η ανάγκη μείωσης της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, περιορισμού των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι πλέον κοινός τόπος τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και στην ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Το γεγονός αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε περιοχή είναι κατάλληλη για κάθε μορφή ενεργειακής ανάπτυξης.
Η ίδια η ευρωπαϊκή περιβαλλοντική πολιτική στηρίζεται στην αρχή της ισορροπίας μεταξύ ενεργειακής ανάπτυξης, προστασίας της φύσης, πολιτιστικής κληρονομιάς και ανθρώπινης ευημερίας. Υπάρχουν περιοχές των οποίων η φυσική και πολιτιστική αξία είναι τόσο μεγάλη ώστε η βιομηχανική τους μετατροπή να δημιουργεί μεγαλύτερη απώλεια από το ενεργειακό όφελος που προσφέρει.
Η Άνδρος αποτελεί χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα νησί με ισχυρούς ανέμους. Είναι το πιο υδροφόρο νησί των Κυκλάδων, με δεκάδες πηγές, ρέματα που διατηρούν νερό ακόμη και το καλοκαίρι, εκτεταμένες αναβαθμίδες, μοναδικά αγροτικά τοπία, σημαντικούς βιότοπους, ιστορικά μοναστήρια, αρχαιολογικούς χώρους και ένα από τα σημαντικότερα δίκτυα πεζοπορικών διαδρομών της Ευρώπης.
Το ιδιαίτερο αυτό τοπίο δεν αποτελεί απλώς αισθητικό αγαθό. Αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της οικονομίας, της κοινωνικής συνοχής και της ταυτότητας του νησιού.
Η Άνδρος φιλοξενεί τρεις περιοχές Natura 2000 και σημαντικούς πληθυσμούς προστατευόμενων ειδών. Οι παράκτιες περιοχές της αποτελούν κρίσιμα ενδιαιτήματα της μεσογειακής φώκιας, ενώ το νησί βρίσκεται σε σημαντικό μεταναστευτικό διάδρομο πτηνών. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες για τους οικοτόπους και τα πτηνά απαιτούν ιδιαίτερα αυστηρή αξιολόγηση κάθε έργου που ενδέχεται να επηρεάσει την ακεραιότητα τέτοιων περιοχών.
Πέρα όμως από τη βιοποικιλότητα, υπάρχει και η ανθρώπινη διάσταση.
Η Άνδρος διαφέρει από πολλά άλλα νησιά επειδή χαρακτηρίζεται από διάσπαρτη κατοίκηση. Εκατοντάδες κατοικίες, αγροικίες, μικροί οικισμοί, μοναστήρια και εξωκκλήσια είναι κατανεμημένα σε ολόκληρη την έκταση του νησιού. Έτσι, ακόμη και όταν τηρούνται οι ελάχιστες νόμιμες αποστάσεις από τους οικισμούς, οι ανεμογεννήτριες παραμένουν ορατές από μεγάλο μέρος του νησιού και επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα των κατοίκων.
Το ζήτημα αυτό συνδέεται και με τη δημόσια υγεία.
Η επιστημονική βιβλιογραφία δεν τεκμηριώνει σήμερα ότι οι ανεμογεννήτριες προκαλούν συγκεκριμένες οργανικές ασθένειες. Δεν έχει αποδειχθεί αιτιώδης σχέση με καρκίνο, νευρολογικές παθήσεις, εγκεφαλικά επεισόδια ή άλλα σοβαρά νοσήματα.
Υπάρχουν όμως τεκμηριωμένες επιδράσεις που δεν μπορούν να αγνοηθούν.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει ότι ο περιβαλλοντικός θόρυβος συνδέεται με ενόχληση, διαταραχές ύπνου, χρόνιο στρες και μείωση της ποιότητας ζωής. Οι ειδικές κατευθυντήριες οδηγίες του για τον θόρυβο από ανεμογεννήτριες εκδόθηκαν ακριβώς επειδή οι επιπτώσεις αυτές θεωρούνται ζήτημα δημόσιας υγείας.
Συστηματικές ανασκοπήσεις της διεθνούς βιβλιογραφίας έχουν καταλήξει ότι η έκθεση σε θόρυβο ανεμογεννητριών σχετίζεται με αυξημένη ενόχληση και με αυξημένη συχνότητα αναφορών διαταραχών ύπνου. Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι η ποιότητα ζωής επηρεάζεται σε ορισμένες κοινότητες που βρίσκονται κοντά σε μεγάλες εγκαταστάσεις.
Παράλληλα, η έρευνα για τις χαμηλές συχνότητες και τους υπόηχους παραμένει ανοικτή. Είναι βέβαιο ότι οι ανεμογεννήτριες παράγουν χαμηλόσυχνο θόρυβο. Δεν έχει αποδειχθεί όμως με βεβαιότητα ότι τα επίπεδα αυτά προκαλούν άμεσα οργανική νόσο. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να διερευνάται εάν σε ευαίσθητα άτομα η χρόνια έκθεση μπορεί να συμβάλλει σε διαταραχές ύπνου, κόπωση, πονοκεφάλους, εμβοές ή άλλες λειτουργικές διαταραχές.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο αποκτά σημασία η Αρχή της Προφύλαξης, θεμελιώδης αρχή του ευρωπαϊκού περιβαλλοντικού δικαίου. Σύμφωνα με αυτήν, όταν υπάρχουν βάσιμες επιστημονικές ενδείξεις πιθανού κινδύνου, η έλλειψη απόλυτης επιστημονικής βεβαιότητας δεν αποτελεί λόγο αναβολής προληπτικών μέτρων προστασίας.
Στην περίπτωση της Άνδρου, η εφαρμογή της αρχής αυτής αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Πρόκειται για μικρό νησιωτικό περιβάλλον με διάσπαρτη κατοίκηση, ευαίσθητα οικοσυστήματα, υψηλή πολιτιστική αξία και οικονομία που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ποιότητα του τοπίου και στην ήπια τουριστική ανάπτυξη.
Η συζήτηση επομένως δεν αφορά μόνο την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Αφορά το ερώτημα εάν η βιομηχανική εγκατάσταση ανεμογεννητριών ύψους άνω των 180 ή 200 μέτρων είναι συμβατή με τη φυσιογνωμία ενός νησιού που έχει διαμορφωθεί επί χιλιετίες μέσα από την αλληλεπίδραση ανθρώπου και φύσης.
Η Άνδρος διαθέτει σημαντικό αιολικό δυναμικό. Διαθέτει όμως ταυτόχρονα και ένα εξαιρετικά πολύτιμο φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο. Η απώλεια αυτού του κεφαλαίου δεν μπορεί εύκολα να αποκατασταθεί ούτε να αντισταθμιστεί οικονομικά.
Για τον λόγο αυτό μπορεί να υποστηριχθεί, με βάση περιβαλλοντικά, κοινωνικά, πολιτιστικά και υγειονομικά κριτήρια, ότι η Άνδρος πρέπει να εξαιρεθεί από τις ζώνες εγκατάστασης βιομηχανικών αιολικών πάρκων και να αντιμετωπιστεί ως περιοχή ιδιαίτερης προστασίας και ήπιας ανάπτυξης.
Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης
Παράρτημα Α: Βιβλιογραφία για υγεία και ανεμογεννήτριες
* Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO), *Environmental Noise Guidelines for the European Region* (2018). Αναγνωρίζει τον θόρυβο από ανεμογεννήτριες ως ζήτημα δημόσιας υγείας και εκδίδει ειδικές συστάσεις. ([Weltgesundheitsorganisation][1])
* van Kamp I., et al., *Health Effects Related to Wind Turbine Sound: An Update* (2021). Συμπέρασμα: ισχυρότερη τεκμηρίωση για ενόχληση, αβέβαιη για άλλες παθήσεις. ([PMC][2])
* Onakpoya I. et al., *The Effect of Wind Turbine Noise on Sleep and Quality of Life* (2015). Συσχέτιση με διαταραχές ύπνου και ποιότητα ζωής. ([ScienceDirect][3])
* Schmidt & Klokker, *Health Effects Related to Wind Turbine Noise Exposure* (2014). Συστηματική ανασκόπηση. Ισχυρότερη ένδειξη για ενόχληση και διαταραχές ύπνου, όχι για άλλες σοβαρές παθήσεις. ([Tethys][4])
* WHO Compendium on Health and Environment. Ο χρόνιος περιβαλλοντικός θόρυβος σχετίζεται με διαταραχές ύπνου, υπέρταση και ψυχική επιβάρυνση γενικότερα. ([Weltgesundheitsorganisation][5])
Παράρτημα Β: Νομοθεσία
* Άρθρο 24 του Συντάγματος της Ελλάδας.
* Ν. 4014/2011 περί περιβαλλοντικής αδειοδότησης.
* Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ (ΦΕΚ Β΄ 2464/2008).
* Οδηγία 92/43/ΕΟΚ (Οικότοποι).
* Οδηγία 2009/147/ΕΚ (Πτηνά).
* Οδηγία 2011/92/ΕΕ και 2014/52/ΕΕ (Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις).
* Οδηγία (ΕΕ) 2018/2001 και τροποποίηση RED III.
### Παράρτημα Γ: Ευρωπαϊκό δίκαιο και υγεία
* Άρθρο 191 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης: θεμελιώνει την Αρχή της Προφύλαξης. ([Eur-Lex][6])
* Η Αρχή της Προφύλαξης εφαρμόζεται και σε ζητήματα ανθρώπινης υγείας όταν η επιστημονική αβεβαιότητα παραμένει σημαντική. ([Eur-Lex][7])
Παράρτημα Δ: Βασική νομολογία
* ΣτΕ 1421/2013.
* ΣτΕ 47/2018.
* ΣτΕ 1690/2020.
* ΣτΕ 1973/2017.
* ΔΕΕ C-127/02 (*Waddenzee*).
* ΔΕΕ C-258/11 (*Sweetman*).
Οι δύο αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ιδιαίτερα σημαντικές διότι απαιτούν να αποκλείεται κάθε εύλογη επιστημονική αμφιβολία ως προς τη βλάβη της ακεραιότητας προστατευόμενων περιοχών Natura πριν από την έγκριση ενός έργου. Αυτό μπορεί να αποτελέσει ισχυρό νομικό επιχείρημα και για ζητήματα δημόσιας υγείας όταν συνδυάζονται με προστασία περιβάλλοντος και ποιότητας ζωής.
[1]: https://www.who.int/…/publications/i/item/9789289053563… “Environmental noise guidelines for the European Region”
[2]: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8430592/… “Health Effects Related to Wind Turbine Sound: An Update – PMC”
[3]: https://www.sciencedirect.com/…/pii/S0160412015001051… “The effect of wind turbine noise on sleep and quality of life”
[4]: https://tethys.pnnl.gov/…/health-effects-related-wind… “Health Effects Related to Wind Turbine Noise Exposure”
[5]: https://www.who.int/…/compendium…/environmental-noise… “Guidance on environmental noise – World Health Organization (WHO)”
[6]: https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do… “EUR-Lex – 12008E191 – EN – European Union”
[7]: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/… “The precautionary principle | EUR-Lex – European Union”
